Rewolucyjne zmiany w okresie przedceramicznym w obszarze Żyznego Półksiężyca

2016-08-15_11-44-46

Schyłek kultury Natufiańskiej wykształcił w rejonie Żyznego Półksiężyca kultury:

  • Harifian (10 800-10 000 lat temu) mająca bliskie połączenie z współczesną im kulturą Fayyum z dorzecza Nilu.
  • Khiamian (12200-10500 lat temu) będąca bezpośrednim następcą Natufian i spotykana na tym samym obszarze nie różniła się znacząco od poprzedników poza wykorzystywaniem krzemianych grotów i budową siedlisk bezpośrednio na poziomie gruntu. Ale w obrębie jej występowania wyróżniają się z czasem kultury rozpoznawane obecnie za pionierów stałego osadnictwa i rolnictwa i nazywane jako neolityczne kultury przedceramiczne (10500-8000 lat temu).
  • W górach wschodniego Kaukazu widoczne są ślady mezolitycznej kultury Trialetian (14 000-8 000 lat temu), która z czasem zostanie wyparta przez kultury rolnicze.
  • Zawi Chemi (12 300-9500) w bliskim sąsiedztwie kultury Zarzian z udokumentowanymi śladami wymiany dóbr z rejonami Anatolii.

Okres przedceramiczny dzieli się na dwa podokresy:

  • okres przedceramiczny A (10500-9600 lat temu) – PPNA
  • okres przedceramiczny B (9600-8000 lat temu) – PPNB

Ten podział nie jest jednolity i w wielu obszarach znane są stanowiska wskazujące na wcześniejsze pojawienie się bardziej zaawansowanych technik w obróbce kamienia lub kultywowania roślin.

PPNA

2016-08-15_13-51-45

Podstawowe cechy dla okresu PPNA to:

  • uprawa zbóż związana z selekcją ziaren i siewem (wcześniejsze kultury korzystały z dziko rosnących roślin)
  • siedliska nabierają charakteru stałego, z czasem jako budulec wykorzystywana jest cegła formowana z błota
  • większe osady wyposażane są w mury ochronne a nawet wieże
  • niektóre budowlę mają charakter spichlerzy
  • wznoszone są pierwsze świątynie

Pierwsze świątynie

Niezwykle ciekawym miejscem być może związanym z początkiem rolnictwa jest świątynia Göbekli Tepe, której początki datowane są na 11 000 lat temu i położona w bliskiej odległości od krateru Karaca Dağ, na którego zboczach odnaleziono dzikich przodków współczesnej pszenicy. Świątynia złożona z grup megalitycznych kręgów nie była częścią żadnej stałej osady co świadczy o bliskości takich miejsc w tym rejonie i wystarczającej ilości pożywienia dla utrzymania budowniczych (wiecej o Göbekli Tepe).

Pierwsze stałe osady i miasta

Pierwsze stałe osady powstawały już w okresie Natufian i związane były z kulturami zbieraczo-łowieckimi (Mureybet, Ain Mallaha, Nahal Oren). Jednak za pierwsze osady o charakterze rolniczym należy wskazać:

  • Tell Qaramell (pierwsze ślady umocnień sprzed 12 000 lat)
  • Jerycho (umocnienia datowane na 10 000 lat temu)
  • Nevalı Çori (10 400 lat temu)

  • Aşıklı Höyük (11 000 lat temu)
  • Gilgal (11 000 lat temu)

Osady zakładane były w bliskiej odległości od źródeł wody oraz lasów aby zapewnić dostępność opału i materiału budowlanego. Kultywacja dzikich czy udomowionych gatunków roślin związana była z żyznymi aluwialnymi ziemiami.

Niektóre osady nabierały charakteru miast i liczyły do kilku tysiecy ludności. Mury miały charakter ochronny (powódź, drapieżniki). Domostwa mieszkalne były okrągłe lub owalne z kamienną podłogą i kamiennymi lub zbudowanymi z błotnych cegieł ścianami. Wnętrze było często dzielone na izby. Paleniska obudowywane były kamieniami, na których przyrządzano posiłki. Zmarłych grzebano często bezpośrednio pod domami lub pomiędzy budynkami. W wielu grobach czaszki były odseparowane od tułowia. W sztuce wykorzystywany był kamień i glina w postaci figurek głownie przedstawiających postacie ludzkie (zwłaszcza kobiety).
Uprawiano zwłaszcza zboża i rośliny strączkowe, zbierano w dalszym ciągu ziarna dzikich roślin i owoce. Oprócz polowań wykorzystywano także pułapki. Podstawową zwierzyną były gazele, osły, daniele, dziki

Na obszarach zajmowanych przez Trialetian i Zawi Chemi widoczne są ślady wczesno-neolitycznych kultur Nemrikian i Mlefaatian (Kermanshah). Także w tym okresie zasiedlane są południowe rejony Cypru.

2016-08-18_15-29-58

PPNB

Widoczne są ślady udomiowionych zwierząt (kozy, owce, świnie i bydło), pojawiają się specjalizowane, łódeczkowate narzędzia kamienne. Uprawiano pszenicę ozimą, jęczmień, groch, soczewicę, ciecierzycę, wykę i bób.W stepowych obszarach w dalszym ciągu społeczności miałych charakter zbieracko-łowiecki, polując na jelenie, dziki i owce.

Budynki zaczęły przybierać kształt prostokątny często z kilkoma izbami, ściany i podłogi pokrywaną cienką warstwą gliny oraż bielono wapnem produkowanym z wapieni.

Pochówki wskazują na kult przodków, głowy zmarłych przechowywano, często pokrywając je gliną w celu odzwierciedlenia rysów. Resztę ciała składano w grobach pod podłogą lub pomiędzy domostwami.

Około 8200 lat temu nastąpił 200-300 letni globalny okres oziębienia, który prawdopodobnie spowodował degradację prężnie rozwijącej się cywilizacji w obrębie Żyznego Półksiężyca. Większość wiosek i miasteczek, głównie zlokalizowanych w górskich dolinach została opuszczona, prawdopodobnie ze względu na znaczne zmniejszenie opadów zapoczątkowując tym samym migrację plemion w kierunku koryt wielkich rzek – Tygrysa, Eufratu, Nilu i Gangesu.

Kultury przedrolnicze Lewantu i Mezopotamii

2016-08-10_14-38-09W rejonie Lewantu z pełni wykształconymi wpływami oryniackimi pojawia się kultura Antelian (32 000 – 20 000 lat temu) – różnego typu rylce, drapacze i wąskie ostrza, spotykane są także narzędzia z kości. W siedliskach tych społeczności odnotowano wiele gatunków zbieranych przez nich roślin w tym dziki jęczmień i owies oraz narzędzia służące do ich zbierania i przetwarzania wskazując na planowane wykorzystywanie tych zasobów.
Początkowo kultura ta spotykana jest w rejonie od Morza Martwego do gór Antylibańskich a następnie rozszerza swe wpływy na północ aż po południową Anatolię.

Bezpośrednim następcą Antelian w rejonie Lewantu jest kultura Kebaran (18 000 – 12 500 p.n.e.) związana z nomadycznym sposobem życia opartym o łowiectwo i zbieractwo. Suchy i chłodny klimat zmuszał do migracji letniej w stronę terenów wyżynnych i gór a zimą do jaskiń lub kamiennych schronisk w pobliżu jezior na terenach nizinnych. Podstawą wyżywienia w dalszym ciągu były ryby, ptaki i gazele ale także zbieranie dziko rosnących zbóż, które podlegały prostej obróbce. W okresie 16 500 – 12 500 p.n.e. zauważane jest zróżnicowanie tych siedlisk pod względem wykorzystywanych narzędzi na tzw. Kebaran Geometryczny w którym odnajdywane są charakterysztyczne trapezowe i porostokątne mikrolity oraz Ramonian i Mushabian w rejonie Synaju i Negev z bardziej zaokrąglonymi elementami do obróbki pokarmu. Kultura Mushabian wywodziła się z doliny Nilu i uważa się ją za czynnik moderujący kolejną migrację człowieka z rejonów Afryki w rejon żyznego półksiężyca.

W rejonie gór Zagros (obecnie Iran) spotykane są także siedliska zbieraczo-łowieckie nazywane kulturą Zarzian (20000-10000 p.n.e.) będącą kontynuacją oryniackiej spuścizny Baradostian. Zapewne cały obszar Mezopotamii był okresowo siedzibą różnych plemion ale ich bezpośredni związek i relacje z Antelian i Kebaran nie są znane.

Bezpośrednimi następcami kultur Kebaran stały się osadniczo żyjące plemiona kutury Natufiańskiej (12800-9800 p.n.e). Lewant w okresie 14500-11000 p.n.e. był obszarem o sporych opadach i ocieplającym się klimacie po ostatnim zlodowaceniu co skutkowało dostatkiem pożywienia i brakiem konieczności podążania za źródłami pokarmu. W okresie 11000-9800 p.n.e. temu następuje silne wysuszenie rejonu związane ochłodzeniem klimatu (młodszy dryas). Zmniejszona ilość opadów przy dość niskiej temperaturze wymagała lepszej efektywności w zdobywaniu pokarmu i dlatego przypuszcza się że są oni pierwszymi ogrodnikami stale pielęgnującymi i zbierającymi plony dzikich zbóż – brak jednak dowodów na planową ich uprawę. Aczkolwiek zmiana klimatu przyczyniła się do porzucenia osadniczego trybu życia.
Prowadzili osiadły lub częściowo osiadły tryb życia zajmując się polowaniem (gazele, jelenie, dziki, lisy, króliki) i zbieractwem (dzikie zboża, rośliny strączkowe, orzechy, żołędzie i pistacje). Chętnie urozmaicali dietę rybami słodkowodnymi używając do tego także sieci.
Zamieszkiwali osady (100-150 osób) złożone z półokrągłych drewnianych chat o średnicy 3-6 metrów.
Duża różnorodność narzędzi mikrolitycznych, świdrów, szydeł oraz ostrzy (w tym obustronnych) a także o kształcie sierpowatym. Dużo znalezisk w postaci ozdób z kości i rogów w tym wisiorki i koraliki wykonane z zębów zwierzęcych, muszli i kamieni. Występują licznie narzędzia gruntowe – moździerze, misy, tłuczki.
W tym okresie znane są pierwsze ślady udomowienia psa.
Wymiana dobrami miała szeroki charakter, przedmioty były dekorowane zazwyczaj motywami zwierzęcymi.
Pochówku zmarłych dokonywali blisko domostw, w grobach znajdowana jest biżuteria z kości, muszli i kamieni. Z okresem największego rozwoju Natufian wiąże się równolegle erekcja zagadkowej jak na razie świątyni Gobekli Tepe leżącej na granicy ekspansji terytorium pierwszych osiadłych przedstawicieli naszego gatunku.

Początku rolnictwa należy upatrywać w Lewancie wśród kultur wyrosłych na tej samej podstawie co migracyjne kultury europejskie (kultura oryniacka). Początkowo wiązało się to z wykorzystaniem zbóż jako dodatek do diety a następnie poprzez planowe, sezonowe zbiory dziko rosnących roślin aż do osiedlania się w celu kontrolowanej ich uprawy.

Pierwsze kultury Homo sapiens w obrębie Lewantu

Zasiedlenie Europy przez H. sapiens wiązane jest z pojawieniem się kultury oryniackiej (39 000 lat temu) i łączone z wyparciem i zagładą gatunkową neandertalczyka. Dlatego identyfikacja aktywności społeczności ludzi w terenie Lewantu i Mezopotamii należy wiązać z wpływem kultury oryniackiej na kulturę mustierską.

Niezależnie od utożsamianej z kulturą oryniacką głównej fali migracji człowieka do Europy w rejonie Lewantu zauważane są wpływy człowieka i związane z nim migracje w okresie pomiędzy 100 000 a 60 000 lat temu. Oznacza to, że prawdopodobnie mieliśmy do czynienia nie z dwoma ale wieloma falami migracyjnymi ale tylko dwie z nich miały charakter subkontynentalny .

Około 50 000 lat temu mamy do czynienia z migracją H. neanderthalensis z Europy do Lewantu znana jako kultura Jabroudian, charakteryzującą się cechami mustierskimi ale z niespotykanymi aż do pojawienia się człowieka cienkimi ostrzami kamiennymi. Jedna z teorii identyfikuje to jako przejęcie technologii od żyjącego tu wcześniej H. sapiens lub wspólną koegzystencję gatunków. Mieszkańcy jaskiń w tamtych okresie głównie polowali na słonie, nosorożce i antylopy.

Sposób dotarcia kultury oryniackiej do Europy stanowi jeden z główych dylematów ekspancji człowieka w pradziejach.

Migracja kultury oryniackiej - wariant I

Migracja kultury oryniackiej – wariant I

Jedna z teorii zakłada wykształcenie się nowych technik budowy narzędzi w procesie migracji człowieka z Afryki poprzez półwysep Arabski i jego manifestację w postaci kultury Baradostian około 40 000 lat temu w górach Zagros (Iran). Stamtąd albo przez Anatolię lub korytarz północno-kaspijski w rejony Bałkanów (39 000 – 36 000 lat temu). Równolegle nowa kultura dotarła do Lewantu (ok 36 000 lat temu) i Egiptu (25 0000 lat temu).

Kolejna teoria mająca wielu zwolenników wskazuje na scenariusz, w którym po pojawieniu się na Bałkanach mamy do czynienia z wtórnym powrotem na teren Azji Mniejszej i zasiedlenie Lewantu i Egiptu. Przemawia za tym mieszany mustiersko-oryniacki charakter współistniejących tam kultur w owym czasie.

Migracja kultury oryniackiej - wariant II

Migracja kultury oryniackiej – wariant II

W obu przypadkach kluczowy jest brak znalezisk oryniackich z tego okresu zarówno w Anatolii jak i na Krymie, które musiały być naturalnym środowiskiem migracyjnym w każdej z teorii.

Badania archeologiczne wskazują na pojawienie się kultury oryniackiej w rejonie Lewantu jako proces rozpoczynający się około 36 000 lat temu w obrębie kultur:
Emiran (Emireh) (50 000 – 30 000)
Ahmarian (38 000 – 26 000)
lewancko-oryniacka (32 000 – 26 000)

Siedliska Emireh mają charakter mustierski i proto-oryniacki i podobnie jak w przypadku  wskazują na okres wypierania neandertalczyka z tych rejonów bądź czasowej ich koegzystencji podczas migracji w kierunku Europy. Podobne znaleziska na terenie Anatolii popierają taką teorię.
Narzędzie z pokładów warstwy Emireh charakteryzowały się cienkimi trójkątnymi fragmentami retuszowanymi po obu stronach, służacymi jako groty .

W okresie początku górnego paleolitu w Lewancie na wielu obszarach odnajdywane są znaleziska z dwoma kulturami kamienia – ahmarską i lewancko-oryniacką. W pierwszej kamienne narzędzia tnące miały szerokie łopatkowate płaszczyzny i bardzo rzadko spotyka się narzędzia z kości, w drugiej w tnące narzędzia posiadają wypustki polepszające ich utrzymywanie oraz znajdowane są duże ilości narzędzi kościanych.

Wczesne kultury Homo sapiens w Afryce

Wczesne kultury Homo sapiens w Afryce

Wczesne kultury Homo sapiens w Afryce

Pojawienie się człowieka w Afryce wschodniej (ok. 190 000 lat temu) związane było z przejęciem przez niego umiejętności konstruowania narzędzi występujących w kulturze aszelskiej, jednak zdolność do kooperowania i wymiany informacji pomiędzy osobnikami jak i grupami pozwoliła na szybki rozwój i zmianę zachowań, w zależności od regionu i przejęcie produkcji narzędzi znanych jako przemysł Fauresmith (Afryka Południowa) i kultura Soangan (Afryka środkowa-wschodnia)

100 000 lat temu H. sapiens rozprzestrzenił się po całej Afryce, gdzie widoczne są ślady grupowej opieki nad potomstwem, intencjonalnego pochówku, wymiany zasobów pomiędzy odległymi miejscami, zdolności do polowania na szybką i niebezpieczną zwierzynę oraz połów ryb.

80 000 lat temu w Afryce północnej pojawia się kultura aterska, która rozprzestrzeniała się w kierunku Egiptu, gdzie dotarła 40 000 lat temu. Obecny pustynny obszar Sahary w okresie paleolitu podlegał znacznym fluktuacjom klimatycznym i przez większość czasu był rejonem bardzo dobrze nawodnionym i dostarczającym pożywienia dla przedstawicieli rodzaju Homo. Stamtąd pochodzą znaleziska biżuterii z muszli.

Na drugim końcu kontynentu wzdłuż wybrzeży Oceanu Indyjskiego rozwinęły się kultury Stillbay i Howiesons Port, które oprócz polowań korzystały z bogactwa fauny morskiej: małże, ostrygi, żółwie. Oprócz narzędzi kamiennych pojawiają się groty strzał wykonywane z kości (pierwsze ślady łucznictwa), które służyły do polowania na ptaki i ryby.
Z tego okresu pochodzą także pierwsze ślady obróbki cieplnej narzędzi kamiennych.

Zachodnie wybrzeża Afryki były zasiedlone przez grupy posługujące się podobnymi narzędziami co współcześni im Neandertalczycy w Europie (kultura Mousteroid).
Afryka centralna wraz z basenem wielkich jezior związana była z kulturą Lupemban.

Okres przed migracją ludzi z Afryki charakteryzował się dużą różnorodnością kultur i nierównym tempem ich zmian na tak dużym obszarze a pierwsza fala migracji w kierunku Azji południowej związana był a z lokalnymi konglomeratami kultur aszelskiej i lewaluaskiej.

Wczesne kultury paleolityczne

Homo erectus

2.6 mln lat temu we wschodniej Afryce wyodrębnił się gatunek Homo erectus, który podobnie jak jego następcy charakteryzował się dużą zdolnością migracyjną i po 600 000 lat jego szczątki są widoczne w większości terenów kontynentu.

Homo erectus - migracje

Homo erectus – migracje

Około 2 mln lat temu H. erectus rozpoczyna migrację poza kontynent i w przeciągu 200 000 lat dociera w obszar Azji południowej, sięgając Sumatry i Jawy (gdzie jego obecność jest notowana jeszcze 250 000 lat temu).

H. erectus w Europie pojawia się znacznie póżniej i prawdopodobnie jest częścią odrębnej migracji dokonanej poprzez półwysep Iberyjski około 800 000 lat temu.

Rola H. erectus w pojawieniu się współczesnego człowieka nie jest w pełni zrozumiana. Uważa się go jako jeden ze szczebli rozwojowych na których w Afryce rozwinął się Homo heidelbergensis ale jest pierwszym homonidem, który szeroko przemigrował poza kontynent afrykański i zasiedlił różne nisze w obrębie Euro-Azji.

Pojawienie się H. erectus należy także wiązać ze zmianą narzędzi wykorzystywanych przez pierwsze gatunki Homo, stosowane do jego pojawienia się narzędzia miażdżące-tłuczące i krojące w postaci otoczaków i ich odłamków (kultura olduwajska) zostają zastąpione bifacjalnymi (dwustronnie obrabianymi) narzędziami z twardych skał (zwłaszcza kwarcyt) – kultura aszelska.

Około 800 000 lat temu H. erectus zaczął posługiwać się ogniem a jego sukces szerokiej ekspansji należy upatrywać w łowiectwie, które stało się poza zbieractwem głównym źródłem pożywienia. Miało to znaczący wpływ na sposób życia – polowania wymuszały na kooperowanie w małych, przemieszczających się grupach, w których komunikacja pomiędzy osobnikami miała wpływ na wynik działań. Szeroko zakłada się ze H. erectus wykorzystywał do komunikacji prymitywny pra-język.

 Homo heidelbergensis

Milion lat temu ponownie w Afryce pojawia się kolejny gatunek z rodzaju Homo i podobnie jak H. erectus migruje do Europy (ok. 800 000 lat temu) poprzez Półwysep Pirenejski. Druga fala migracyjna (ok. 600 000 lat temu) związana jest z Azją Mniejszą i także skierowana jest na Europe.

Migracje Homo heidelbergensis

Migracje Homo heidelbergensis

W rejonie Azji Mniejszej dokonuje się jednak niezwykle ważny zwrot z H. heidelbergensis wydziela się nie nazwany H. sp. zwany denisowianinem, który zasiedla Azję południową.

H. heidelbergensis jest pierwszym, który dokonywał pochówków oraz zaczął stosować włócznie. Podobnie jak jego poprzednik był gatunkiem migrującym i głównie nastawionym na polowanie.

Homo sp. – denisowian

MIgracje Denisowian

Migracje Denisowian

Około 600 000 lat temu w rejonie Azji Mniejszej dochodzi do wyodrębnienia niezależnego gatunku Homo, który migruję na wschód osiągając swoim terytorium całą Azję Południową i Środkową Syberię.
Geny tego gatunku są częścią genotypu ludzi żyjących w Azji, potwierdzając hipotezę o mieszaniu gatunkowym Homo sapiens podczas jego migracji pozaafrykańskiej.
Mała ilość znalezisk w Azji wskazuje na wspólną koegzystencję z H. heidelbergensis.
Nowe analizy i wykopaliska oraz dalsze badania genomu wskazują na obecność Denisowian także w Europie co prowadzi do konkluzji o współistnieniu na tym terenie 3 różnych gatunków homonidów aż do czasu pojawienia się człowieka neandertalskiego.

Homo neanderthalensis

Obszar zasiegu polulacji Neandertalczyka

300 000 lat temu w Europie lub Azji Mniejszej wyodrębnia się Neandertalczyk i zasiedla większość przestrzeni przedlodowcowej (Europę, Lewant, obszary wokół Morza Kaspijskiego i Syberię środkową). Neandertalczycy byli gatunkiem przede wszystkim mięsożernym, posiadającym umiejętność gotowania i stosującym zaawansowane narzędzia. Żyli w izolowanych grupach 5-10 osobników bez śladów kooperacji lub handlu z innymi społecznościami. Posiadali budowę strun głosowych pozwalającą na porozumiewanie się i artykulację dźwięków zbliżoną do człowieka.

Narzędzia oparte o technikę odłupkową charakteryzowały się dużą różnorodnością i jakością wykonania (niektóre z nich były bardzo ostre) – kultura mustierska i lewaluaska. Wykorzystywali także narzędzia z kości i drewna.
Potrafili budować łodzie poprzez wypalanie pni co pozwoliło im na osiadanie się na wyspach Morza Śródziemnego (Kreta).
Przypuszcza się, że część naskalnych malowideł przypisywana pierwszym ludziom jest datowana na czasy wcześniejsze, gdy jaskinie te były zamieszkałe przez Neandertalczyka.

Hominidy przed migracją Homo sapiens

Zasięg hominidów 60 000 lat temu

Zasięg hominidów 60 000 lat temu

Około 60 000 lat, kiedy H. sapiens rozpoczął pierwszą fazę migracji poza Afrykę hominidy zamieszkiwały cały obszar przedlodowcowy Euro-Azji. Nie był to w żadnym przypadku rozkład gatunkowo przejrzysty. W Europie głównie dominował neandertalczyk ale znane są znaleziska Denisowian. W Azji natomiast przeważają siedliska H. heidelbergensis z rozproszonymi siedliskami Denisowian i neandertalczyka (z wyjątkiem Lewantu gdzie H. neanderthalensis jest dominującym gatunkiem).

Ten rozkład hominidów ma swoje potwierdzenie w mieszaniu gatunkowym H. sapiens z Denisowianami i neandertalczykami. Rdzenni mieszkańcy Afryki nie mają domieszki genów 2 wymienionych gatunków za to Europejczycy są posiadaczami 4% genów neandertalczyka a Azjaci nawet do 6% Denisowian.

Również kultury spotykane w Euro-Azji nie są bezpośrednio powiązane z poszczególnymi gatunkami. Mamy raczej do czynienia z przechodzeniem wiedzy o nowych technikach w ramach obszaru migracyjnego spowodowanego zmianami klimatycznymi lub innymi czynnikami zmuszającymi do zmiany siedlisk.
Narzędzia odłupkowe kultur mustierskiej jak i lewaluaskiej są widoczne przed pojawieniem się następców H. heidelbergensis ale widoczny jest ich znaczny rozwój w momencie przejęcia ich przez nowe gatunki.
Część kultur ma charakter lokalny i te najwyraźniej należy łączyć z przynależnością gatunkową a nawet regionalno-gatunkową i prawdopodobnie związana jest ze specyfiką dostępności określonych materiałów lub sposobu pozyskiwania lub przetwarzania pożywienia (np. kultura mikocka, prądnicka, aterska).

Migracje Homo sapiens

MIgracje Homo sapiens

Migracje Homo sapiens

Badania DNA wskazują na trzy fale migracji Homo sapiens.

Pierwsza około 60 000 lat temu przebiegała poprzez półwysep Arabski i południe Azji w trakcie której nastąpiło mieszanie gatunkowe z Denisowian co 50 000 lat temu pozwoliło człowiekowi zasiedlić Australię.
Osobna gałąź powiązana z migracją poprzednią lub niezależną poprzez Lewant uniknęła krzyżowań z Denisowian i także około 60 000 lat temu dotarła na w rejony Chin i Tybetu.
Druga fala afrykańskiej migracji rozpoczętej w Lewancie skierowała się około 40 000 lat temu do Europy wypierając tam neandertalczyka, co widoczne jest w mieszaniu się obu gatunków.30 000 lat temu północno-azjatycka populacja ruszyła na północ kontynentu gdzie 15 000 lat temu dostała się na kontynent Ameryki.

Homo sapiens wyróżniał się niezwykle szybkim tempem ekspansji, związanym z możliwością komunikacji i budowy bardziej złożonych związków społecznych (15-30 jednostek), przejmował i wzbogacał istniejące kultury o swoje wynalazki. Szybkie wymarcie innych hominidów na obszarze jego pojawienia się wskazuje na zaborczy charakter ekspansji chociaż istnieją równoległe teorie związane w wyginięciem przylodowcowych hominidów Euroazjatyckich.
Jedną z hipotez jest wpływ wybuchu wulkanu Toba w Indonezji około 70 000 lat temu. W wyniku tej hiper-erupcji nastąpił efekt klimatycznej zimy trwającej około 1000 lat, czego wynikiem było prawie całkowite wymarcie wszystkich populacji hominidów Euroazjatyckich oraz znaczne zmniejszenie się ich liczebności w Afryce. Pozwoliło to około 60 000 lat temu na szybką i nie związaną z walkami o terytorium ekspansję.
Możliwe jest też, że gwałtowne zniknięcie neandertalczyków w Europie w ciągu 2 000 lat mogło być spowodowane epidemią związaną z patogenami przyniesionymi przez człowieka na kontynent.